Het Singel

Het Singel werd rond 1428 gegraven van het IJ tot de Boerenwetering. Rond 1450 volgde het resterende deel tot de Amstel. Tot de stadsvergroting van ongeveer 1585 vormde het Singel de westelijke stadsgrens. Vanaf 1481 werd de aarden wal vervangen door een stenen muur. In die tijd werd het Singel ook wel Stedegracht genoemd. Deze Stedegracht bestaat tegenwoordig nog uit het huidige Singel, de Kloveniersburgwal en de Geldersekade.

Het deel van het Singel vanaf de Ronde Lutherse Kerk tot aan de Lijnbaanssteeg waar de schepen op Londen hun ligplaats hadden, (de 'Londenvaarders'), werd ook wel Londense Kaai en Engelse Kaai genoemd. Een deel van de Geldersekade heette ook Londense of Engelse Kaai. Tussen de Lijnbaanssteeg en de Torensluis noemde men het Singel de Rouaansche Kaai, vanwege de vaart op Het Kanaal.

In de 16e en begin 17e eeuw noemde men het Singel tijdelijk Koningsgracht als eerbewijs aan Koning Hendrik IV van Frankrijk, destijds een belangrijk bondgenoot van de Republiek (aan wie de soevereiniteit in de vroege opstand werd aangeboden). Het Koningsplein herinnert hier nog aan.

Haarlemmersluis

• Hier stond oorspronkelijk de eerste Haarlemmerpoort. Geen info voor 1637
• De oude sluis werd gebouwd ter vervanging van de in 1506 afgebroken Spaarndammersluis. Een cartouche met het wapen van Amsterdam met twee leeuwen en de keizerlijke kroon uit 1596, afkomstig van de oude sluis hangt nu aan de Nieuwe Uilenburgerstraat 91.
• De oude sluis lag op de kruising van Nieuwendijk en de Martelaarsgracht. Deze sluis verdween bij de demping van de Martelaarsgracht in 1882.
• De Nieuwe Haarlemmersluis werd voltooid in 1602 als sluis in de zeedijk rond de stad, om te voorkomen dat het zeewater bij vloed de grachten in zou stromen.
• Al in 1617 moest de sluisconstructie worden vernieuwd.
• De huidige sluis is van 1681.
• De sluis was direct een belangrijk knooppunt en gaf toegang tot een reeks markten langs de Singel en brouwerijen langs de Brouwersgracht, er waren veerdiensten, melkschuiten uit Waterland en bouwverkeer naar de nieuwe grachten aan de grachtengordel.
• De brug stamt uit 1809 en is verbreed in 1879 voor de paardentram.Tijdens het verversen van het grachtenwater 's nachts wordt de Haarlemmersluis of de Eenhoornsluis gesloten (nooit gelijktijdig dicht).
• De haringkar die vandaag de dag op de sluis staat, doet nog denken aan de geschiedenis van deze plek als haringpakkerij en vismarkt (1662-1829).

Het "smalste huis ter wereld"
Singel 7

• Het huis op de Singel nummer 7 staat bekend als het smalste huis ter wereld.
• In werkelijkheid is het het huisje met de smalste gevel. De achtergevel is één meter breed en is nauwelijks breder dan de voordeur. De voorkant van het huis is een stuk breder.

De Ronde Lutherse Kerk, of Koepelkerk of Nieuwe Lutherse Kerk

Singel 11

• gebouwd in 1668-1671 als tweede en dus "nieuwe" Lutherse Kerk, nadat de Oude Lutherse Kerk wegens de vele lutherse immigranten te klein geworden was.
• Omdat het de lutheranen verboden werd een kerktoren te bouwen, realiseerden zij een koepelkerk. In het kleine torentje op de koepel, lantaarn genaamd, werd de lutherse zwaan afgebeeld.
• Brand verwoestte de kerk op 18 september 1822. Alleen de muren bleven staan. De Ronde Lutherse Kerk werd herbouwd, waarbij het nieuwe ontwerp leek erg op het oude. De koepel werd verhoogd en kreeg Romeinse cassetten.
• Het is (ondanks de herbouw van 1826) het meest barokke bouwwerk uit de zeventiende eeuw in Nederland. De stijl zou men als classicistisch kunnen kenmerken.
• De lutheranen verlieten de kerk in 1935
• Op 3 februari 1993 werden het interieur en het dak van de Koepelzaal opnieuw door brand verwoest. In juni 1994 was de Koepel weer hersteld. Alleen was het koperen dak koperkleurig en niet meer groen.

Het huis Zeevrugt
Singel 36

• Gebouwd in 1763
• De gevel is een kuifgevel bekroond door een afbeelding van Mercurius en is samen met de deuromlijsting uitgevoerd in de Lodewijk XV-stijl (asymmetrisch).

Het Oude Veerhuis De Swaen
Singel 83-85

• Uit 1652
• De naam van het oude veerhuis is ontleend aan de eerste eigenaar: Nicolaas Swaen.
• De gevel in de steeg is eigenlijk de voorgevel: de lange zijde van het pand staat aan de gracht.
• Oorspronkelijk had de gevel een halsgevel-bekroning, maar dat is in de 18de eeuw gewijzigd in een tuitgevel.
• In de 19de eeuw kreeg Singel 83 een houten onderpui. De houten onderpui van Singel 85 is 17e eeuws: volgens een in november 1995 uitgevoerd bouwhistorisch onderzoek is de houten onderpui op de hoek Singel/Lijnbaanssteeg omstreeks 1600 aangebracht.

 
Korsjespoort
THV Corsgenbrug (brug 12) en Korsjespoortsteeg (THV Singel 84)

• Korsjespoort was een kleine poort in de stadsmuren van de 15e eeuw
• De poort heette oorspronkelijk Heijmanstoren maar werd vernoemd naar een houtzager, Cors (Corsgen) Tijmensz, die van 1481 tot 1528 in de toren woonde en waarschijnlijk als poortwachter diende.
• De poort verdween na de stadsuitbreidingen in de 17e eeuw, toen de oorspronkelijke stadsmuren werden afgebroken en het Singel haar verdedigingsfunctie verloor.
• De Korsjespoortsteeg is de geboorteplaats van Multatuli.

Prent van Jan Goeree uit 1723, getiteld "De oude Korsjes Poort. 1544".
(Rijksmuseum)

 

Het Huis met de Neuzen
Singel 116

• Van dit grachtenhuis is bekend dat het in 1644 werd verkocht aan Cornelis de Graaff.
• Het is in 1752 dermate ingrijpend verbouwd dat we het een 18de-eeuws grachtenhuis kunnen noemen.
• de top van de halsgevel wordt gesierd door drie mannenhoofden, ieder voorzien van een geweldig forse neus.
• Het verhaal is dat vrienden de eigenaar aanboden de versiering van de geveltop te betalen, op voorwaarde dat ze de portretten van de eigenaar en zijn twee zonen mochten afbeelden.

Afbeeling van Funda (Aangeboden op 16 juni 2016, 

verkocht op 13 juli 2016, vraagprijs €925k)

 

Het huis De Dolphijn
Singel 140-142

• Het precieze bouwjaar is niet bekend, vermoedelijk tussen 1599 en 1602. Opdrachtgever was de dichter Hendrik Laurensz. Spiegel (1549-1612).
• Er bestaat een ontwerptekening van de voorgevel door Hendrick de Keyser, maar dit ontwerp is niet geheel uitgevoerd: de gevel is versoberd door het schrappen van classicistische elementen als pilasters en kroonlijsten. Waarschijnlijk is dit de invloed van Spiegel geweest.
• Het gevelontwerp van De Keyser wordt afgebeeld op een tekening in een 17e-eeuws boek waarbij het wordt gecombineerd met de gevel van De Gecroonde Raep uit 1615, die een sterke gelijkenis vertoont.
• Eén van de drie voorbeelden van een vroeg-17e-eeuws huis met zijhuis en een voorloper van het dubbele grachtenpand (andere twee zijn het Huis Bartolotti en het Huis met de Hoofden).
• Vroeg voorbeeld van de barokke Amsterdamse renaissance in de trant van Hendrick de Keyser en gebouwd door De Keyser zelf. De gevel heeft nog rolornamenten, wat gezien het bouwjaar destijds al ouderwets was.
• Oorspronkelijk had De Dolphijn ook een uitgang aan de Herengracht die tot 1613 een achtergracht aan de stadswal was.
• Tussen 1655 en 1679 is het huis gesplitst in twee huizen. Het linkerhuis werd sindsdien De Vergulde Dolphijn genoemd, het rechterhuis De Kleynde Dolphijn. De splitsing liep tussen de derde en vierde travee (van links naar rechts geteld). In 1863 werd de scheiding tussen de twee huizen duidelijk zichtbaar, doordat de geveltop van het rechterhuis werd vervangen door een rechte kroonlijst. In 1966-1967 werd de rechtertrapgevel gereconstrueerd. De scheiding in twee huizen blijft echter in stand.
• De bekendste bewoner was Frans Banninck Cocq, de hoofdpersoon op De Nachtwacht (afbeelding rechts).
• Dit pand wordt gebruikt als decor als het Ludwighuis voor de Nickelodeon-serie, De Ludwigs.

Torensluis
brug nr. 9 / THV Singel 180 / Oude Leliestraat

• De Torensluis uit 1648 is de oudste Amsterdamse brug die in z’n oorspronkelijke staat bewaard is gebleven.
• Deze burg is ook de breedste (42m) omdat hier de in 1829 gesloopte Jan Roodenpoortstoren stond. De kerkers van de toren maken nog deel uit van het bruggenhoofd. In de keitjes op de brug zijn sinds 2003 de contouren van de vroegere toren herkenbaar gemaakt.
• Hier staat het beeld van Multatuli (Hans Bayens 1987)

Jan Roodenpoortstoren, Gezicht op het Singel, 1684

De Oude Lutherse Kerk 
Singel 411, hoek Spui

• In 1632-1633 gebouwd op de plaats waar vroeger de huiskerk van de Lutheranen stond.
• Al vanaf 1600 werd op deze plaats een pakhuis genaamd De Vergulden Pot als kerk gebruikt. Door aankoop van naastgelegen panden werd de oppervlakte van de kerk steeds groter.
• In 1631 gaf de stad Amsterdam toestemming om op de plaats van de zeven gebouwen een nieuw kerkgebouw te bouwen.
• Vanwege het verzakken van de fundering werd in 1925 grondig gerestaureerd, waarbij de zerkenvloer werd gelicht en de graven geruimd.
• De oorspronkelijke glas-in-loodramen waren al in 1774 vervangen.
• De kerk en bijgebouwen worden sinds 1961 verhuurd aan de UvA. De universiteit gebruikt de kerk onder andere als aula

Singel 412

• gebouwd rond 1650
• Een voorbeeld de zogenaamde Vingboonsgevel, die in de periode van het Hollands Classicisme (1640-1665) op grote schaal werd nagebootst. Op eenvoudiger huizen verschijnt een pilaster-halsgevel, eenvoudig uitgevoerd in baksteen met enkele sobere ornamenten. Dit type wordt wel een Vingboons-imitatie genoemd.
• Philips Vingboons (1607 –1678) was een Nederlandse architect die behoorde tot de school van het Hollands classicisme. Vingboons was vooral actief in zijn geboortestad Amsterdam en waarschijnlijk een van de eerste architecten, die van zijn werk kon leven.

Bushuis
Singel 423

• Voltooid in 1606 (zoals de jaartalsteen aangeeft) was dit het geschutsmagazijn van de stad
• Dit type rijke decoratieve elementen komt in Amsterdam weinig voor.
• Door de twee hoge deuren kon het zware geschut gemakkelijk en snel naar buiten en binnen. Door latere ophogingen van het wegdek hebben deze deuren aan hoogte verloren.
• Op de zolders waren de lichtere wapens opgeslagen, zoals geweren, degens en musketten
• Het Bushuis bestond uit twee zeer diepe panden die doorliepen tot aan de huidige Handboogstraat. Vanwege het grote gewicht van de opgeslagen wapens kreeg het pand funderingsmuren van een meter dik en was het bovengrondse muurwerk meer dan vijftig centimeter in doorsnede.
• Van 1682 tot 1810 deden de bovenverdiepingen dienst als Zijdewind-huis. Vooral arme meisjes van 8 tot 14 jaar moesten de ingevoerde ruwe zijden opwinden tegen een geringe vergoeding
• De begane grond behield tot in 1787 echter wel zijn oorspronkelijke functie. Daarna werd de ruimte in gebruik genomen als stalling, eerst voor de paarden van de cavalerie en vanaf 1808 voor de rijtuigen en paarden van het koninklijk hof.
• De restauratie van 1920 was zo ingrijpend dat achter de voorgevel nu een geheel nieuw gebouw schuilgaat, op enkele zeventiende-eeuwse onderdelen na.
• De militiezaal is van 1926 tot 1928 nog tijdelijk in gebruik geweest als raadzaal, omdat toen het stadhuis op de Oudezijds Voorburgwal werd uitgebreid en verbouwd. 

Singel 428: een modern grachtenpand van Abel Cahen, uit 1975.
Singel 446: De Krijtberg, Katholieke kerk, uit 1871.
Singel 452: De Singelkerk, Schuilkerk van de Doopsgezinde Gemeente Amsterdam
Singel 460: het koopmanshuis Nuerenburg / Odeon, uit 1662.

Heiligewegspoort
Ter hoogte van het Koningsplein (THV Singel 480)

• De Heiligewegspoort is een voormalige stadspoort van Amsterdam.
• De eerste Heiligewegspoort stond aan het einde van de huidige Heiligeweg (1).
• Na de eerste uitleg van Amsterdam werd de poort verplaatst naar het eind van de Heiligewegburgwal (2), na drooglegging tegenwoordig bekend als het Koningsplein.
• Aanvankelijk was deze poort in hout opgetrokken, maar in 1637 werd de poort versteend naar een ontwerp van Jacob van Campen.
• Door de vierde uitleg van Amsterdam kwam de poort binnen de stadsomwalling te liggen. In 1664 werd de functie van de poort overgenomen door de zuidelijker gelegen Leidsepoort en werd de Heiligewegspoort afgebroken.

 Jan Abrahamsz. Beerstraaten, “stadsgracht met Heiligewegspoort in de winter (ca. 1663)

Munttoren / Regulierspoort (zie aflevering Munttoren)

De Regulierspoort in de 16e eeuw