- De stad groeit snel en barst opnieuw uit zijn voegen. In 1514 heeft de stad 11.000 inwoners. Ter vergelijking: in Leiden wonen dan 14.000 mensen en in Haarlem en Delft 12.000
- In 1546 wonen er 13.000 mensen in 3000 huizen
- In 1557 wonen er 22.000 mensen in 5000 huizen
- In 1562 wonen er 27.000 mensen in 5700 huizen. Amsterdam is nu de grootste stad van Holland. Leiden, Haarlem en Delft hebben ieder 14.000 inwoners.
- De oorspronkelijke havens Damrak en Rokin worden te klein. De stad breidt uit ten oosten van Zeedijk: de Lastage, dat zich ontwikkelt tot het industrie- en havengebied van Amsterdam.
- Tijdens de Gelderse Oorlogen bedreigen de troepen van Gelre de Lastage een aantal keer. Zo laat het stadsbestuur in 1508 uit voorzorg de Lastage afbranden als Gelderse troepen Weesp en Muiden bezetten. In december 1512 komen de Geldersen weer en dit keer steken zij de scheepwerven in brand. Tussen 1515 en 1518 graaft de stad de Oudeschans uit en brengt het de Lastage binnen de stadsmuur.
Economie en bestuur
- De 16e eeuw brengt economische expansie, met name tussen 1540 en 1565, waarbij vooral bestaande handelstromen intensiveren.
- Opmerkelijk genoeg valt deze expansie samen met de sterke groei van Antwerpen, dat rijk wordt van de handel in hoogwaardige luxegoederen. Amsterdam handelt vooral in laagwaardige bulkproducten.
- Amsterdam is de graanschuur van de Lage Landen. Vooral na 1540 importeert de stad meer dan Holland en Antwerpen consumeren en begint het te exporteren.
- De groeiende handel betekent een groei in scheepvaart en dat betekent groei in scheepsbouw. Deze industrie vindt plaats in de Lastage.
- Na 1560 komt er een einde aan de draperie, de productie van textiel, lang een belangrijk onderdeel van de textielhandel. Die handel blijft wel.
- Het gemiddelde inkomen in Amsterdam is het hoogst van Holland
- Het bestuur van de stad is vooral in handen van voorname kooplieden, die handelen in hout, graan, vis en bier.
Onrustige eeuw: Aanloop naar Alteratie
- 1517: Luther publiceert zijn 93 stellingen.
- In 1524 vinden de eerste veroordelingen van Luthersen in Amsterdam plaats. De straffen zijn nog mild: zo worden mensen veroordeeld tot een processie uit de Oude Kerk met een brandende kaars.
- De reformatie in Amsterdam verhardt na 1530 met de opkomst van de wederdopers. De aanhang bestaat vooral uit boeren en lage burgerij die door de aanhoudende werkloosheid en armoede vatbaar zijn voor de “socialistische” boodschap (gemeenschap van goederen, eerlijke maatschappij). In tegenstelling tot de Luthersen, ziet het stadsbestuur in deze anti-overheidsbeweging wel een bedreiging.
- In februari 1535 gooit een groep wederdopers hun kleren demonstratief in het vuur en stormt naakt de straat op, roepende “Wee, de wrake Gods”. De deelnemers worden opgepakt en geëxecuteerd.
- De overname van Münster door de wederdopers in 1534 zorgt voor onrust: is Amsterdam de volgende?
- In mei 1535 is het Wederdopersoproer:
- Wederdopers bezetten het stadhuis van Amsterdam, waarbij ze onder anderen burgemeester Pieter doodslaan.
- De wederdopers rekenen op steun van de burgerij, maar die blijft uit, ondanks dat daar veel sympathie is voor de gedachten van de wederdopers. De burgers weten evenwel van de misstanden uit Münster (zware straffen voor wie niet meedoet, onzedelijkheid) en ze vrezen de reactie van de autoriteiten (het neerslaan van de opstand in Münster zat er aan te komen, uiteindelijk in juni 1535).
- Nog op dezelfde dag zetten de autoriteiten een tegenoffensief in en nemen ze het stadhuis weer in. Negentien burgers en achttien wederdopers komen om. De overige wederdopers worden opgepakt en terechtgesteld.
- De conservatieve factie van katholieke regenten grijpt het oproer aan om zich te ontdoen van hervormingsgezinde bestuurders, daarbij gesteund door keizer Karel V.
- In 1566 bereikt de beeldenstorm ook Amsterdam.
- Amsterdam blijft katholiek en loyaal aan de Habsburgse landsheren. Terwijl het in Holland en andere gewesten volop oorlog is, gaat het geweld grotendeels aan de stad voorbij. Tot 1578.
